महालक्ष्मी

देवी जगदंबेचे एक नामरूप म्हणजे महालक्ष्मी होय. या देवीला दुर्गा, महिषासुर मर्दिनी इत्यादी नावेही सांगितली आहेत. ही देवी म्हणजे विष्णुपत्नी नसून शिवपत्नी दुर्गा आहे. देवीमाहात्म्य या पौराणिक ग्रंथात या देवीची अवतारकथा सांगितली आहे, ती पुढीलप्रमाणे – एकदा देवदानवांच्या घनघोर संग्रामात दानवांचा विजय झाला. त्या दानवांचा मुख्य महिषासुर हा जगाचा स्वामी झाला व त्याला इंद्रपद मिळाले. तेव्हा पराजय झालेले सर्व देव ब्रह्मदेवाबरोबर भगवान विष्णू आणि शंकर यांच्याकडे गेले व त्यांनी आपली करूण कहाणी त्यांना सांगितली. ती ऐकून विष्णू व शंकर हे अत्यंत क्रोधित झाले आणि त्यांच्या मुखांतून महान तेज बाहेर आले. ब्रह्मदेव, इंद्र इत्यादी सर्व देवांच्या शरीरातूनही मोठे तेज बाहेर पडले. हे सर्व तेज एकत्रित होऊन त्या दिव्य तेजातून एक स्त्रीदेवता प्रकट झाली. त्या देवतेने दानवांशी युद्ध करून महिषासुर व त्यांच्या सैन्याला ठार केले. तेव्हापासून त्या देवीला महिषासुर मर्दिनी किंवा महालक्ष्मी हे नाव पडले. या महालक्ष्मीचे दुर्गा सप्तशतीमध्ये खालील रूपध्यान वर्णन केले आहे ते असे – ‘‘हातामध्ये अक्षमाला, परशू, गदा, बाण, वज्र, कमल, धनुष्य, कुंडिका, दंड, शक्ती, खड्‌ग, चर्म, शंख, घंटा, सुधापात्र, शूल, पाश व सुदर्शनचक्र धारण करणारी प्रसन्नवदना, कमलासना व महिषासुरमर्दिनी अशा महालक्ष्मीचे मी ध्यान करतो.’’ शाक्त संप्रदायाचे अनुयायी ज्या आदिशक्तीची उपासना करतात ती महालक्ष्मीच आहे जी चतुर्भुज असून तिच्या हातात फळ, गदा, ढाल व कपाल या वस्तू असतात. तिच्या मस्तकावर सर्प, लिंग आणि योनी दाखविली आहे. चंडीकवचात वर्णन केलेल्या देवतेचे वर्णन दुर्गासप्तशतीशी मिळतेजुळते आहे. प्राचीन काळी कोलासुर नावाचा दैत्य स्त्रियांना खूप त्रास देत असे. तेव्हा सर्व स्त्रियांनी ब्रह्मा-विष्णु-महेश यांची प्रार्थना केली तेव्हा या त्रिमूर्तीने कोलासुराला ठार मारण्याचे कार्य महालक्ष्मीकडे सोपवले. महालक्ष्मीने कोलासुराला मारून जनतेला विशेषतः स्त्रियांना संकटमुक्त केले. कोलासुर म्हणजे रानडुक्कर. हे रानडुक्कर शेतीची नासधुस करते. म्हणून त्याचा नाश करून देवीने शेतीचे संरक्षण केले. म्हणून महालक्ष्मी ही समृद्धीची देवता मानली जाऊ लागली. महाराष्ट्रामध्ये महालक्ष्मीची मंदिरे कोल्हापूर, मुंबई, डहाणूजवळचे बिवळवेढे, केळशी (जि. रत्नागिरी) आडिवरे (जि. रत्नागिरी) कुडाळ व वाई तसेच गोव्यामध्ये बांदिवडे, मांद्रे, झाशी, कुंभळगड, अणहिलवाड इत्यादी ठिकाणी आहेत.